મિલાપની વાચનયાત્રા : ૧૯૫૮

સંપાદન : મહેન્દ્ર મેઘાણી

લોકમિલાપ

પ્રકાશક : ગોપાલ મેઘાણી

મારી કાવ્યસાધના બહુ નાનપણથી શરી થઈ ચૂકી હતી . કવિઓ તો , કહેવાય છે કે , જન્મથી જ કવિ હોય છે . આ રીતનો કવિ હું છું , આ જન્મ કવિ છું , એ વાત હું મારા વિષે સાચી છે એમ માની શકતો ન હતો . પરંતુ મારી સંવેદન પરંપરાઓનો હું વિચાર કરું છું ત્યારે મને યાદ આવે છે કે મને બાળપણમાં સૌથી પ્રથમ ઊંડી અસર કરી જનાર વસ્તુ તે શબ્દ અને સંગીત હતા . આ જન્મ માં કવિ એટલે શું હું એ પણ સમજી શક્યો

નહોતો . કેમ કે કવિતા લખતા લખતા મારે જે મથામણ કરવી પડતી , મને નજે નિષ્ફળતાઓ સાંપડતી , તે જોતાં મારી કવિતા લખવાની શક્તિ વિશે હું બહુ જ નિરાશ બની જતો .

હું યાદ કરી શકું છું કે વાણીનું સૌંદર્ય અને ચાતુર્ય મને જગતમાં સૌથી વિશેષ આકર્ષક વસ્તુ લાગેલી . મારા ભાઈઓ ના નામ સાથે બીજા ચમકવાળા શબ્દો ગોઠવી તેમના નામના જોડકાણાં મે બનાવેલા . મારા પિતાના અવસાન સમે સાંભળેલા રાજીયા મેં કેટલાય વખત સુધી મીઠી લહેકથી ગાયા કરેલા . પછી એટલામાં એક ભાઈબંધ ગજરા – મારુની વાર્તા લઈ આવેલો . ઘાસલેટના દીવાની ધૂમાડીયા નાનકડી જ્યોતમાં અમે એના અક્ષરો વાંચતાં . એ મિત્ર એમાંના દોહા ગાતો ને હું સાંભળી રહેતો . પાઠ્યપુસ્તકોમાં આવતી કવિતા વિવિધ રીતે હદયને , કર્ણને , કલ્પનાને સ્પર્શી જતી . પછી તો જેમ જેમ અભ્યાસ આગળ વધતો ગયો તેમ તેમ વધુ ને વધુ કવિતાની ઓળખાણ થતી ગઈ . કવિતાના નામે જે કાઇ હાથ આવતું તે વંચાઈ જતું , અને આમ જે કાઇ વંચાતું કે સંભળાતું તેનું ગુંજન માનમાં શરુ થઈ જતું ; અને પરિણામે શબ્દો અને પંક્તિઓ અને કલ્પનાઓ અને વિષયો મનમાં સ્ફૂરવા લાગ્યા . એમાં વળી કેટલાક અચ્છા હરિદાસ કળાકારોનો સમાગમ થયો અને કાવ્યદોહન હાથમાં આવી ચડ્યું . બસ , આવી જાઓ ! પછી તો પેમાનંદની શૈલીમાં એ કાવ્ય માંડી દીધું !

પણ એ કાવ્યની માંડ પંદરેક લીટીઓ લખાઈ હશે . અને તેનું શું થયું તેની એ લખાઈ ત્યાર પછી પાંચપંદર દિવસે પણ કશી સ્મૃતિ રહી નહી . એ પછી હાઇસ્કૂલમાં ગયા . ત્યાં નિશાળ ના છોકરાઓ અમે પર્યટનોમાં જતાં . મહાત્માજીના રેંટિયા અને રેંટિયાના ગીતો અમારી શાળામાં ગુંજવા

લાગેલા . એ રેંટિયાનાં ગીતાના ગુંજનના અનુસંધાનમાં , અમે એક વડની ડાળ ઉપર જે ઝૂલતા તેનું ગીત રચાયું . વિનીતનો અભ્યાસ કરતાં વધારે પ્રોઢ અને શિષ્ટ કવિતાનો પરિચય થવા લાગ્યો . સંસ્કૃત શ્લોકો અને છંદો ભણવાના અને સાંભળવાના મળ્યા . અને એ જેવા સંભળાતા કે ભણાતા કે તરત જ આત્મીય બની જતાં હતા , અને પ્રથમ તો એ શ્લોકો ના એ જ છંદમાં ભાષાંતર થવા લાગ્યા . કદી કદીક એકાદ નવો શ્લોક પણ રચાઇ જતો . ભરૂચની એ શ્રી છોટુભાઈ પુરાણીની રાષ્ટ્રીય શાળામાં શ્રી વિશ્વનાથ મ. ભટ્ટ અમારા ગુજરાતીના અધ્યાપક હતા . એમની પ્રેરણાથી મે અમદાવાદથી યોજાતી સાહિત્યસભાની સાહિત્યપરીક્ષાનો અભ્યાસ કર્યો .  

આમ જાણે કેમ મોરચો મંડાઇ ગયો . નવરું પડેલું ચિત્ત કવિતા તે પોતાનો ચારો હોય એમ શોધતું રહેતું – અને એ જમાનામાં ઝાઝો ચારો મળવો સુલભ ન હતો . ભરૂચમાથી વિનીત થઈ અમદાવાદમાં વિધ્યાપીઠમાં આવ્યો અને કવિતાના ખેતર અસીમની ; સીમ ખૂલી ગયા . પણ એ ખેતરોમાં પ્રવેશ જે વિધિસર છીંડા દ્વારા થયો એ અમારું સુભાગ્ય હતું . વાડો તોડીને ભૂખ્યા વરુની પેઠે ગમે તેમ અંદર ઘૂસી ગયો હોત , કવિયશની લાલસાથી ક્ષુધાતુર બની ગમે ત્યાં ઝાંવાં મારી પેટને કાચાપાકા , ચાળ્યા – અચાળ્યા ખાધ્યથી જો ભરી દીધું હોત , તો કવિતાનો સાચો અર્થ , તેનું સાચું દર્શન મળ્યું ન હોત . પરંતુ જાણ્યે – અજાણ્યે , વિચાર્યે – અવિચાર્યે કવિતાદેવીના મંદિરમાં વિધિપૂર્વક પ્રવેશ કરવાનો શુયોગ ત્યાં મળી આવ્યો . મારુ ચિત્ત ઉત્તમ ગુજરાતી કવિતાના ઉત્તમ સંસ્કારોથી સીંચાતું ગયું . આમાંયે શ્રી રામનારાયણ પાઠકનું કર્તુત્વ અનન્ય હતું . એ ન હોત તો અમે ગુજરાતી કવિતાને તેના સાચા સ્વરૂપમાં ન સમજી શકત . કલાન્ત અને કાન્ત , કલાપી અને નાનાલાલ , બ. ક. ઠા. અને ખબરદાર , બોટાદકર કે કેશવ શેઠ , એમ દરેક કવિ પોતાની શક્તિરૂપે પ્રગટ થવા લાગ્યો.

નવરંગપૂરા ગમના એક મેડા ઉપર એમ અધરાતેમધરાતે કવિના મગજના ખળામાં પૃથ્વીછંદ ઘૂંટાવા લાગ્યો . જેવી મહેનત લઈને વિધ્યાપીઠના આરંભના વર્ષમાં અનેકવાર ચડી ચડીને અને પડી પડીને સાઈકલની સવારી શીખેલી એમાં જ આ પૃથ્વી છંદ શીખ્યો .  

વિધ્યાપીઠનાં ચારેક વર્ષોમાં દસપંદર કાવ્યો લખાયા .ગંભીર કાવ્યોની સાથે હળવા , હાસ્યનાં , પ્રતિકાવ્યો પણ લખાતા રહ્યાં . મહામહેનતે બે-ત્રણ કવિ નામો અજમાવી જોયા પછી એક સુભગ ક્ષણે ગાંધીજીની આત્મકથામાં આવતા ‘બાલાસુંદરમ્‌’ ગિરમિટીયામાંથી પાછલો ટુકડો મનમાં ચોંટી ગયો અને સુંદરમ્‌નું અવતરણ થયું . અમારા અધ્યાપકો સુંદરમ્‌ પ્રસન્નથતા ગયા . ‘અભયદાને’ છપાયું ત્યારે અમારા એક અધ્યાપકે- શ્રી રસિકલાલ પરીખે મને પાસે બોલાવીને ખાસ અભિનંદન આપ્યુ . એ થોડા શબ્દો એ જે કામ કર્યું તેટલુ મોટા મોટા વિવેચનો કે સુવર્ણચંદ્ર્કો કરી શક્યા નથી .

વિદ્યાપીઠનો અભ્યાસ પૂરો થયો . હું ભાષાવિશારદ બની બહાર નીકળ્યો. જીવનમાં એક મોંઘામૂલો સાથી મળી ગયો હતો – કવિતા . એક અંતરતમ સહચરી મળી આવી હતી . જીવનના હરેક કિંમતી સંવેદનની ક્ષણે તે હાજર થતી ;પોતાનો ઘૂંઘટ ખોલતી , કંઠ ખોલતી અને હાથમાં હાથ મિલાવી મને ઉપાડી જતી . એમ કવિતાને ઊડવા માટે પગ અને પાંખો મળી ગઈ હતી . હવે તો ક્યાકેટલુ ઊડાય છે તેનો જ પ્રશ્ન રહ્યો .

અને જીવનમાં એક પરમ વરદાન જેવો સ્વાતંત્ર્યસંગ્રામ આવ્યો . અમે ખભે થેલીઓ ઝૂલાવીને નીકળી પડ્યા – ઘરબાર મૂકીને ખેતરોમાં અને છાવણીઓમાં , હિજરતીઓનાં ઝૂંપડાંમાં ને જેલના સળિયા અને બેરેકોમાં પહોંચી ગયા . અંધારઘેરી કારાગારની કોટડીઓ કે ખુલ્લા વિશાળ ચોગાનો જેલના અંધકારમાં ટમટમટો એક દીવો કે આકાશમાં રેલતી વાદળની રંગલીલા કે છલછલતા તારલાઓ : નાનકડું ઘર કુટુંબ મૂકી , ઘરઘરના વાસી , અતિથી કે ભિક્ષુક બની આખીએ માનવતાના માનવ બનવાનો . ચિત્તની , હદયની , જીવનની કોક પરમ સ્વતંત્રતાનો , પૂર્ણ મુક્તિનો અનુભવ પળે પળે જાણે થઈ રહ્યો. અને એવા હરેક ઉત્તમ સંવેદનને અંતે કવિતા આવીને ઊભી રહેતી . ક્ષણ ને ઓળંગીને દ્ર્ષ્ટી ક્ષણાતીતમાં , ભૂતના મહાભંડારમા કે ભાવીના ગેબમાં ભળી આવતી . માનવાતાનાં મહાશિખરો પર આંખ ભમતી .

કવિતાની સુક્ષ્મ સાધનાનાં બીજ ત્યાથી મંડાયા . આપણે કવિતા લખાતાં આવડે છે , સારી કવિતાલખવી જોઇએ , ઉત્તમોત્તમ લખવી જોઇએ , મહાકાવ્ય કરવું જોઇએ – એ રીતે ચિત્તવૃતિ સ્ફુરિત થવા લાગી અને જેલની બરાકોમાં બેઠાં બેઠાં ગાંધીજી વિશે કાવ્ય લખવાનો સંકલ્પ જાગ્યો . લખવા માડ્યું . લખ્યું . ગાંધીજીના વય જેટલા શ્લોકો ગણીને ગોઠવી ગોઠવીને લખી નાખ્યા , અને જ્યારે એ બધુ ફરીથી વાંચવા એક દી બેઠો ત્યારે જણાયું કે એમા બધું હતું – સમર્થ શિખરિણી છંદ હતો , અલંકારો હતા . ભાષાવિશારદની ભાષા હતી , વીર્ય અને શોર્યની પ્રશંસા હતી – માત્ર એકજ વસ્તું ન હતી ,અને તે કવિતા . એ કાવ્ય મે રદ કરી નાખ્યુ. પણ પછી વળી , એથી પહેલા મેઘદૂત ના જેવું ચક્રદૂત લખવાના કોડ જાગેલા અને તે લખી નાખેલું . બ. ક. ઠા. પાસેય લઈ ગયો . તેમણે એટલું જ કહ્યું , તું આને છપાવીશ તોયે વરસ પછી જાતે જ પસ્તાઇશ . એમને બીજું વાક્ય કહેવાની જરૂરન રહી . મારે બે વરસ લગી રાહ જોવાની જરૂર ન રહી .એ પ્રચંડ મહેનતથી ભરેલું કેટલુયે લડાયેલુ કાવ્ય ઊતરેલા ધાનની માફક મનમાંથી સરી ગયું .

બસ , આથી વધારે તો હવે નહીં કહું ; કહેવાની જરૂર નથી . કવિતાની નિર્બલ અને મલિન ગતિ ઓળખાઇ , સમજાઇ . દેખાયું કે સર્જનની પણ માણસને લાલસા વળગે છે ; વિજયનો , સફળતાનો  પણ અહં ગોરંભાય છે – અને લાલસા અને અહંનો પાસ કવિતાને મલિન બનાવી દે છે . એ સર્જન દૂષિત બની જાય છે . એમાં કાવ્યનો સારોયે ઘટાટોપ આવે , પણ સર્જકતા નથી આવતી . અને આથી પણ એક બીજી સુક્ષ્મ વાત સમજાઇ; એક સારી સુભગ કૃતિ રચતા તેનું જ ફરીને પુનરાવર્તન કરવાનું મન થાય . સામાન્ય પ્રાકૃત શક્તિવાળો માણસ તો બીજાનું અનુકરણ નહી પણ પોતાનું અનુકરણ કરતોથઈ જાય છે , પોતાની સફળતાની છાયામાં જ વિચાર્યા કરતો રહે છે . પણ એમાં પછી પેલું પોતે કર્યું કારવ્યું પણ ધૂળ થઇ જાય છે .

સૌથી પોટી વાત એ સમજાઇ કે કવિને મળતી ભૂતકાળની સફળતા કે સિદ્ધિ ભાવિની સફળતાની લેશ પણ ગેરંટીરૂપ નથી બનતી . દરિયો તરીને આવનાર ખાડીમા ડૂબી જાય છે . મોટી મહામ કૃતિનો સર્જક નાની કૃતિમાં છક્કડ ખાઇ જાય છે . કેમ કે આ કવિતા તે કાંઇ યાંત્રિકતાની નહીં પણ સર્જનની ગતિ છે . બધું જ ક વસ્તુ કવિએ નૂનત રીતે , સર્જનની રીત જ મેળવવું જોઇએ . પોતાનો ભૂતકાળતો તેણે સદંતર ભૂલી જવો જોઇએ , અને દરેક નવી પ્રેરણાની ક્ષણે કોરી સ્લેટ જેવા બની પોતાની સિદ્ધિઓ અને વિદ્યાર્થીઓને વિસારે પાડી કવિતાદેવીના એક માતૃમુખમુગ્ધ બાળક બની રહેવું  જોઈએ . જગતમાં કોઇને નહીં – એ માતાના મુખ તરફ દગ માંડી રાખવા જોઇએ ; અને કવિમાંના કવિને પ્રત્યેક નવસર્જનની ક્ષણે , પ્રેરણાના પ્રત્યેક પ્રશંગે એક નવો કવિજન્મ પ્રાપ્ત થશે . દરેક કૃતિના સર્જન સાથે કવિનો એક જન્મ પૂરો થાય છે. નવી કૃતિના જન્મ માટે કવિ હંમેશા નવો કવિજન્મ લેવો જોઇએ .

This is an example post, originally published as part of Blogging University. Enroll in one of our ten programs, and start your blog right.

You’re going to publish a post today. Don’t worry about how your blog looks. Don’t worry if you haven’t given it a name yet, or you’re feeling overwhelmed. Just click the “New Post” button, and tell us why you’re here.

Why do this?

• Because it gives new readers context. What are you about? Why should they read your blog?
• Because it will help you focus you own ideas about your blog and what you’d like to do with it.

The post can be short or long, a personal intro to your life or a bloggy mission statement, a manifesto for the future or a simple outline of your the types of things you hope to publish.

To help you get started, here are a few questions:

• Why are you blogging publicly, rather than keeping a personal journal?
• What topics do you think you’ll write about?
• Who would you love to connect with via your blog?
• If you blog successfully throughout the next year, what would you hope to have accomplished?

You’re not locked into any of this; one of the wonderful things about blogs is how they constantly evolve as we learn, grow, and interact with one another — but it’s good to know where and why you started, and articulating your goals may just give you a few other post ideas.

Can’t think how to get started? Just write the first thing that pops into your head. Anne Lamott, author of a book on writing we love, says that you need to give yourself permission to write a “crappy first draft”. Anne makes a great point — just start writing, and worry about editing it later.

When you’re ready to publish, give your post three to five tags that describe your blog’s focus — writing, photography, fiction, parenting, food, cars, movies, sports, whatever. These tags will help others who care about your topics find you in the Reader. Make sure one of the tags is “zerotohero,” so other new bloggers can find you, too.